მართლმადიდებლური ლოცვები

ლევან ჩაგანავას მიერ 1992 წელს შექმნილი ხელნაწერი წიგნი

შერჩეული მართლმადიდებლური ლოცვების თანამედროვე ქართული მოხატული ხელნაწერი კლასიკური კალიგრაფიით.

ასრულებს სამი ფუძემდებელი წიგნის ტრილოგიას, რომელმაც ქართული კალიგრაფიის თანამედროვე აღორძინებას ორსაუკუნოვანი წყვეტის შემდეგ დაუდო სათავე.

64 გვერდი

ზომა: 10 × 14 სმ

მასალები: მელანი, აკვარელი სპეციალურად დამუშავებულ ქაღალდზე

აკინძვა: ტყავის მყარი ყდა

ავტორისგან

1992 წლის ხელნაწერის შექმნის ისტორია

1992 წლის იანვარში, 26 წლის ასაკში, ჩემი მესამე ხელნაწერი — მართლმადიდებლური ლოცვების მომცრო წიგნი — დავასრულე თანამედროვე საქართველოს ისტორიის ერთ-ერთი ყველაზე ბნელი პერიოდის მიმდინარეობისას. ის გახდა მესამე ფუძემდებელი წიგნი, რომელმაც აღორძინების საწყისი ტრილოგია შეკრა და ეროვნული კრიზისის ჟამს კულტურული და სულიერი წინააღმდეგობის მდუმარე აქტად იქცა.

წინა ისტორია: მუშაობა საპატრიარქოში

1991 წლის შემოდგომაზე საქართველოს საპატრიარქოში კალიგრაფად დავიწყე მუშაობა. ეს ახლად შექმნილ საშტატო ერთეულს წარმოადგენდა და ჩემი დავალება იყო ლუკას სახარების გადაწერა ნუსხური დამწერლობით დიდი ზომის ეტრატზე (დაახლოებით 105 სმ სიმაღლისა და 71 სმ სიგანის).

პროექტის მიზანი ოთხთავის — ოთხი სახარების (მათე, მარკოზი, ლუკა, იოანე) შემცველი ხელნაწერი წიგნის შექმნა იყო, ხოლო მისი ინიციატორი — ალავერდელი ეპისკოპოსი მეუფე დავითი.

მეუფე დავითმა კონცეფცია და მაკეტი მოამზადა, ეტრატი მოიძია და მათეს სახარება თავად გადაწერა. დანარჩენ სახარებებზე სხვა ხელოვანები, უმეტესად მხატვრები, მუშაობდნენ, მაგრამ პროექტი სხვადასხვა მიზეზით გაჭიანურდა. ზოგმა მონაწილემ გაგრძელება ვეღარ შეძლო და ახალი ადამიანები ჩაერთნენ — მათ შორის მეც, უკვე ოფიციალურად, საშტატო კალიგრაფის სტატუსით.

ეს ეტრატი ძველ ხელნაწერებში გამოყენებული თხელი, დახვეწილი ხბოს ტყავის მსგავსი არ იყო. ის სქელი, მძიმე და უხეშად დამუშავებული გახლდათ — ისეთი, როგორიც თანამედროვე ტყავის ნაკეთობებისთვის (ქამრების, ფეხსაცმლისა და ჩანთებისთვის) გამოიყენება. წიგნებისთვის ასეთ მასალას არავინ ამზადებდა.

მისი ზედაპირი ხავერდივით ხაოიანი იყო. ნუსხურისთვის განკუთვნილი ბრტყელპირიანი კალამიც კი არ სრიალებდა მასზე და ერთი მოსმით მელანი სათანადოდ არ ჯდებოდა. ტრადიციული მელნის ნაცვლად ჩინური მელანი (ტუში) გამოიყენებოდა, რაც ტრადიციიდან კიდევ ერთ გადახვევას წარმოადგენდა. თავისუფალი, დინამიკური წერა შეუძლებელი გახდა — ყოველი შტრიხი რამდენიმე გავლებას მოითხოვდა, რომ ტყავს მელანი მიეღო.

ბიბლიოთეკებში შესაბამის ლიტერატურას ვეძებდი, მაგრამ რეალური გამოსავალი ვერ ვიპოვე. საბოლოოდ ყველაზე ეფექტური — და ამასთან, ყველაზე მტვრიანიც — პრაქტიკული ექსპერიმენტები აღმოჩნდა. ელექტრობურღზე ზუმფარის დისკი დავამაგრე და ტყავის ზედაპირის გაპრიალება დავიწყე. ეს საპატრიარქოს მიერ გამოყოფილ პატარა ოთახში ხდებოდა და პროცესი მტვრის ღრუბლებს აყენებდა. მიუხედავად იმისა, რომ ცხვირზე რესპირატორი მეკეთა და თვალებზე — საცურაო სათვალე, ყოველი სამუშაოს შემდეგ ყელი და ნესტოები მაინც მტვრით მქონდა სავსე.

ელექტრობურღისა და ზუმფარის დისკის გარეშე ასეთი დიდი ზედაპირის ხელით გაპრიალება თითქმის შეუძლებელი იქნებოდა. დისკის მაღალმა სიჩქარემ ტყავი არა მხოლოდ გაასწორა, არამედ გაათბო კიდეც. თბილ ზედაპირს სველი ქსოვილით ვწმენდდი, რაც მას კიდევ უფრო აპრიალებდა, ტყავში არსებული ჟელატინი კი ბუნებრივი გრუნტივით მოქმედებდა და ფორებს ავსებდა.

მრავალი დღის შრომის შემდეგ ზედაპირი თითქმის ქაღალდივით გლუვი გახდა და, ბოლოს და ბოლოს, კალმით სწრაფი, თავდაჯერებული წერაც შესაძლებელი გახდა. ეს მეთოდი სხვა გადამწერსაც გავუზიარე — მალე მისი ოთახიდანაც მოისმა ელექტრობურღის ხმა, რომელიც საპატრიარქოს შენობის დერეფნებში ექოდ ვრცელდებოდა.

კარგად მომზადებულ ეტრატზე ჯერ ფანქრით მკრთალი დამხმარე ხაზები დავიტანე, რომელთა წაშლასაც ტექსტის გადაწერის შემდეგ ვაპირებდი. დეკემბრისთვის ელექტროენერგიის მიწოდების პრობლემები გაჩნდა; ოთახში გათბობაც არ იყო, მაგრამ მალე ყველაზე უარესი დაიწყო.

1992 წლის იანვარში შექმნილი ხელნაწერი: კრიზისის ფონზე

1991 წლის დეკემბრის ბოლო კვირას თბილისში სამხედრო გადატრიალება დაიწყო. შეიარაღებული შეტაკებები გაჩაღდა: სხვადასხვა შეიარაღებულმა ფორმირებამ პარლამენტის შენობაში მყოფ კანონიერ ხელისუფლებას შეუტია. ბრძოლებმა ქალაქის ცენტრი საომარ ზონად აქცია. მეზობელ შენობებში ხანძრები გაჩნდა და ქუჩებში გამუდმებით ისმოდა სროლის ხმა.

ჩემი მცირე ხელფასის ასაღებად საპატრიარქოს შენობაში ვიწრო გვერდითი ქუჩებით მივედი — ცენტრალურ თბილისში ღიად გადაადგილება საშიში იყო. ვხედავდი შეიარაღებულ ადამიანებს, რომლებიც პარლამენტისკენ ისროდნენ, იქიდან კი საპასუხო ცეცხლი მოდიოდა. საპატრიარქომ გადახდა იანვრამდე გადაავადა; იმ პერიოდში ხელფასის სამიდან ხუთ თვემდე დაგვიანება ჩვეულებრივ ამბად ითვლებოდა. უიმედობით აღსავსე დავბრუნდი სახლში.

ბრძოლები 1992 წლის იანვრის პირველ კვირაშიც გაგრძელდა. იზოლირებულმა ხელისუფლებამ დედაქალაქი დატოვა, რასაც ქაოსი, ნგრევა და გაურკვევლობა მოჰყვა. ელექტროენერგიის გათიშვები გახშირდა, მაღაზიებში სურსათის დეფიციტი გაჩნდა, პურისთვის გრძელი რიგები იდგა. შეიარაღებული დაჯგუფებები მაღაზიებს ძარცვავდნენ; ავტომობილების წართმევა და გამოძალვა ჩვეულებრივ მოვლენად იქცა.

საბჭოთა კავშირისგან გათავისუფლებით გამოწვეული სიხარული სასტიკმა რეალობამ შეცვალა. ალბათ ერთადერთი, რაც ჩემნაირ ადამიანებს ამ ტანჯულ ქვეყანაში შეეძლოთ, ლოცვა იყო.

სწორედ თბილისში მიმდინარე ბრძოლების დღეებში შევქმენი ეს პატარა ხელნაწერი ლოცვანი. ერთი კვირა ვმუშაობდი მასზე; საღამოობით კი ტელევიზიით ქუჩის ბრძოლების საშინელ კადრებს აჩვენებდნენ.

დღესაც ეს წიგნი უცნაურ ენერგიას ასხივებს. ჩემი სტუმრები ღრმა ემოციას განიცდიან მისი დანახვისას. ზოგი გულში იკრავს ამ მოკრძალებულ, მცირე ზომის ტყავისყდიან წიგნს, შესრულებულს სწრაფი კალიგრაფიითა და მინიმალური მხატვრული გაფორმებით. წიგნი ისე გამოიყურება, თითქოს უკაცრიელ კუნძულზე დარჩენილმა ადამიანმა ხელთ არსებული უმარტივესი იარაღებით შექმნა.

ტექნიკური დეტალები და აკინძვის მეთოდი

სახლში კარგი ხარისხის ქაღალდის ფურცლები ვიპოვე. ისინი თხელი იყო და პარაფინით დამუშავება მათ ზედმეტად გამჭვირვალეს გახდიდა, ამიტომ კლასიკური წიგნის ფორმატისა და ტრადიციული აკინძვის გამოყენება გადავწყვიტე.

ქაღალდი ჩემ მიერ შერჩეულ ზომაზე — 10 × 14 სმ საბოლოო ფორმატზე — დავჭერი. წიგნის ეს ზომა ჯიბით სატარებლად მოსახერხებელია. ჩვეულებრივი წიგნების მსგავსად დაკეცილი ერთი ფურცლისგან ოთხი გვერდი მიიღებოდა.

ქაღალდს მბზინავი ზედაპირი ჰქონდა და ზედმეტად თეთრი იყო. ეს ხშირად უპირატესობად ითვლება, მაგრამ ჩემი მიზნისთვის ასე არ იყო. საპატრიარქოში ეტრატის დამუშავებით შთაგონებულმა ამ ქაღალდზეც ვცადე ექსპერიმენტები, რაც გაცილებით მარტივი აღმოჩნდა.

ფურცლები ერთი ღამით ზაფრანის სუსტ ნაყენში ჩავალბე და მეორე დღეს გავაშრე. ქაღალდმა საოცარი ფაქტურა შეიძინა — დაკარგა ბზინვარება და ზედმეტი სითეთრე. წვრილწვერიანი კალამი გლუვად სრიალებდა, მელანი თხელ შტრიხებს ქმნიდა, აკვარელის ფერმკრთალი ფერები კი მარტივი ორნამენტებისთვის მშვენივრად მუშაობდა.

წიგნი ხელით ავკინძე ძაფით კერვის ტრადიციული მეთოდით. ტყავიც ტრადიციული წესით გადავაკარი მუყაოს ყდას და დავუმატე პატარა ტყავის თასმები წიგნის დასახურად (ჩამკეტებად), ასევე ორი თხელი, ტყავისგან დამზადებული სანიშნე.