ავტორისგან
2009 წლის ხელნაწერის შექმნის ისტორია
2008 წლის აგვისტოში რუსეთი სამხედრო ძალით შემოიჭრა საქართველოში, რამაც ღრმა კვალი დატოვა მთელ ქვეყანაზე.
ერთი წლის შემდეგ, ამ მოვლენებზე პასუხად, 2009 წლის აგვისტოს დასაწყისში მეგობართან თანამშრომლობით შევქმენი ვაჟა-ფშაველას პოემის, „სტუმარ-მასპინძლის“ ხელნაწერი. ეს გასული წლის ომზე ჩვენი შემოქმედებითი გამოხმაურება იყო — მცდელობა, გვეჩვენებინა ქართული სულის სიძლიერე და უკვდავება, ასევე წარმოგვეჩინა ქართული ლიტერატურის, პოეზიისა და კულტურის სიღრმე და მნიშვნელობა.
იმ დროს გრაფიკულ დიზაინში ვმუშაობდი. საფუძვლიანად მქონდა დაუფლებული რამდენიმე პროგრამა და საჭირო ტექნიკური აღჭურვილობაც გამაჩნდა — სკანერი და პრინტერი. ამიტომ პროექტი წინასწარ დავგეგმე, რათა ხელნაწერის გარდა, მისი ციფრული ასლებიც მქონოდა და მომავალი გამოცემისთვისაც მომემზადებინა. კვლავ ფურცლის მხოლოდ ერთ მხარეს ჩავიფიქრე კალიგრაფიისა და მხატვრობის შესრულება, რამაც ყოველი გვერდის მაღალი ხარისხით სკანირების საშუალება მომცა.
წინასწარ დავგეგმე ხელნაწერი წიგნის სრული მაკეტი. რადგან პოემა დანომრილ თავებადაა დაყოფილი, ყოველი ახალი თავი ორნამენტული დეკორით უნდა დაწყებულიყო, ხოლო შესაბამის ადგილებში სცენების ამსახველი მინიატურები განთავსდებოდა. თუმცა, ეს მინიატურები თანამედროვე წიგნის ილუსტრაციებს, ან რომელიმე ძველ, ევროპულ თუ აღმოსავლურ სტილს არ უნდა მიმსგავსებოდა. მინიატურებიც და ორნამენტებიც გამომსახველობით სრულიად ახალი უნდა ყოფილიყო: თანამედროვე, მაგრამ მოხატული ხელნაწერის ტრადიციებში ფესვგადგმული.
ტექსტის სრულად გადაწერის შემდეგ, მაკეტით განსაზღვრულ ადგილებში ორი მინიატურა დავხატე. მანამდე კი, რა თქმა უნდა, მრავალი ესკიზი და სტილი გამოვცადე. გრაფიკული დიზაინის შეკვეთების გამო ხელნაწერი წიგნისთვის ცოტა დრო მრჩებოდა და ამიტომ პროექტში ახალგაზრდა ხატმწერის, ქეთევან ქავაზაურის მოწვევა გადავწყვიტე. ასეთი თანამშრომლობა საინტერესოდ მეჩვენა, რადგან ძველ ხელნაწერებზეც ხშირად გუნდურად მუშაობდნენ.
ხატწერა საქართველოში უკვე გავრცელებული იყო, ხოლო ხელნაწერის მოხატვა — სრულიად უცნობი. ქეთევანმა მალე აითვისა ჩემ მიერ შემუშავებული სტილი, რადგან მინიატურის ხელოვნება ხატწერის ტექნიკასთან ახლოსაა. მრავალი ესკიზის შემდეგ მან წიგნის დარჩენილი მინიატურები და თავების ორნამენტული დეკორი დაასრულა.
ასე განვაახლეთ ხელნაწერ წიგნებზე ჯგუფური მუშაობის ტრადიცია, რაც შემდგომ ნამუშევრებშიც აისახა.
ტექნიკური დეტალები და წარდგენა
„სტუმარ-მასპინძლის“ 2009 წლის ხელნაწერისთვის იმავე ტიპის ქაღალდი შევარჩიე, რაც 1990 წლის „კოლაელ ყრმათა წამებისა“ და 1991 წლის „აბდულმესიანის“ ხელნაწერებისთვის გამოვიყენე. თუმცა აღმოჩნდა, რომ იდენტური დასახელებისა და ფაქტურის მიუხედავად, ის საბჭოთა კავშირში წარმოებული ქაღალდისგან განსხვავდებოდა. ახალ მწარმოებელს მისი სიმკვრივე შეეცვალა — სავარაუდოდ, ხარჯების დაზოგვის მიზნით.
ზოგჯერ ქაღალდი მელანს იწოვდა და სითხე იჟღინთებოდა. განსაკუთრებით გულდასაწყვეტი იყო, როცა ეს მეხუთე-მეექვსე წინადადების დაწერის შემდეგ მოულოდნელად გამოვლინდებოდა და ფურცელი გადასაგდები ხდებოდა — მით უმეტეს, რომ ფურცლების დასტაზე სტრიქონების სწორად დასაწერად უკვე დატანილი მქონდა ფანქრის მკრთალი ხაზები, რაც დამატებით ფუჭ შრომად მექცა.
თავდაპირველად ამას აგვისტოს სიცხეს ვაბრალებდი და წერისას ხელის მტევნის ქვეშ სუფთა ქაღალდს ვაფენდი, რათა საწერი ფურცლის ზედაპირს არ შევხებოდი და მასზე დამატებითი სითბო არ გადასულიყო.
საბოლოოდ, ქაღალდის დაახლოებით მესამედის გადაყრა მომიწია და ბევრი ზედმეტი შრომა გავწიე. ეს იყო რუსული წარმოების ქაღალდი, რომელიც ერთ დროს მაღალხარისხიანად ითვლებოდა. მას კვლავ იყენებდნენ ინჟინრები, არქიტექტორები და კონსტრუქტორები, თუმცა მე ის აღარასოდეს გამომიყენებია.
წიგნი მასობრივი ტირაჟით არ გამოცემულა, თუმცა ხელნაწერის 15-მდე ხელნაკეთი ეგზემპლარი მოვამზადე: პრინტერზე დაბეჭდილი ფურცლებით, ხელით აკინძული და მყარ ყდებზე განსხვავებული, ორიგინალური მხატვრობით, რომელიც ხატმწერმა ლაშა კინწურაშვილმა შეასრულა.
ხელნაწერის დედანი არ ამიკინძავს. ფურცლები ცალმხრივად დატანილი ტექსტით, ჩემი ადრეული ხელნაწერების მსგავსად, პარაფინით დავამუშავე, პასპარტუიან ჩარჩოებში ჩავსვი და მომდევნო წლებში არაერთ გამოფენაზე წარვადგინე.
ვაჟა-ფშაველას „სტუმარ-მასპინძელი“: სიუჟეტი და მთავარი თემები
ვაჟა-ფშაველას „სტუმარ-მასპინძელი“ ერთ-ერთი გამორჩეული ნაწარმოებია, სადაც სტუმართმოყვარეობისა და ადამიანური ღირსების იდეალები ძველ მტრობასა და შურისძიების წესს უპირისპირდება. პოემის სიუჟეტი კავკასიონის მთიანეთში, ქისტებისა და ხევსურების გარემოში ვითარდება, სადაც სისხლის აღების ადათი ადამიანებს ერთმანეთის დაუძინებელ მტრებად აქცევს. სწორედ ასეთ სამყაროში ხდება ჯოყოლასა და ზვიადაურის შეხვედრა, რომელიც სტუმრისა და მასპინძლის ურთიერთობას ადამიანური ღირსების უმაღლეს გამოცდად აქცევს.
ამბავი ნადირობის დროს იწყება. მუსლიმი ქისტი ჯოყოლა მთაში ქრისტიან ხევსურ ზვიადაურს ხვდება. ჯოყოლას ნადირობაში გაუმართლებს და ჯიხვს კლავს, ზვიადაური კი ნანადირევის გარეშე რჩება. ჯოყოლა მას ნანადირევის გაზიარებას სთავაზობს, მაგრამ ზვიადაური უარს ამბობს. მაშინ ჯოყოლა უცხო მონადირეს საკუთარ სახლში ეპატიჟება. ზვიადაურმა იცის, რომ მტრად მიჩნეული ხალხის სოფელში შედის, მაგრამ სტუმართმოყვარე კაცის მიწვევას იღებს და ჯოყოლას ნანადირევის წაღებაშიც ეხმარება.
ჯოყოლას სახლში მამაკაცებს მისი ცოლი, აღაზა ხვდება. იგი სტუმარს ტრადიციისა და ადათის შესაბამისად მიიღებს: იარაღს ჩამოართმევს, უსაფრთხოდ შეინახავს და სუფრას გაუშლის. თუმცა სიმშვიდე დიდხანს არ გრძელდება — ქისტები ზვიადაურს ცნობენ, როგორც სახელგანთქმულ ხევსურ მებრძოლს, რომელსაც მათი მრავალი თანამოძმე ჰყავს მოკლული, მათ შორის ჯოყოლას ძმაც.
ქისტები ზვიადაურის შეპყრობას გადაწყვეტენ და ჯოყოლას სახლს მიადგებიან. ჯოყოლასთვის კი ზვიადაური, თუნდაც მტერი იყოს, ხელშეუხებელია როგორც სახლში მოწვეული სტუმარი. რადგან სტუმრისთვის ზიანის მიყენება მასპინძლის შეურაცხყოფად და წმინდა წესის დარღვევად მიაჩნია, იგი ზვიადაურის დაცვას ცდილობს და თანამოძმეებს უპირისპირდება. შეტაკების დროს ჯოყოლა ერთ-ერთ ქისტს კლავს.
განრისხებული ქისტები ჯოყოლას შებოჭავენ და სახლში დააგდებენ, ზვიადაურს კი სოფლის სასაფლაოზე წაათრევენ ასევე შებოჭილს. მათი განზრახვაა, რომ იგი წარსულში მოკლულ თანასოფლელს მსახურად შესწირონ საიქიოში. ზვიადაური სიკვდილს უშიშრად ხვდება, დამცირებას არ ეგუება და თავისი სიმტკიცით მსხვერპლშეწირვის რიტუალს ჩაშლის. იმედგაცრუებული და განრისხებული ქისტები მის ცხედარს დაუმარხავად ტოვებენ, ღია ცის ქვეშ, ძაღლებისა და ფრინველების საჯიჯგნად.
ზვიადაურის ხვედრით შეძრული აღაზა ღამით მალულად მიდის სასაფლაოზე. იგი ქვების სროლით განდევნის ცხედართან მისულ ცხოველებსა და ფრინველებს და დაღუპულ მებრძოლს დასტირის. აღაზასთვის ზვიადაური აღარ არის მტერი — იგი ხედავს მარტოსულ ადამიანს, რომელსაც სიკვდილის შემდეგაც კი არავინ ჰყავს დამტირალი. ამ საქციელით აღაზა უპირისპირდება წესებს, რომლებიც შურისძიებასა და მტრობას ამართლებს.
განრისხებული ქისტი მკვდრების ხილვებით შეშინებული აღაზა სახლში ბრუნდება. ნამტირალევი ქმარს თავდაპირველად სიმართლეს უმალავს და ეუბნება, თითქოს გზად ბოროტ ძალებს გადაეყარა, შემდეგ კი აღიარებს, რომ ზვიადაურის გამო სიბრალულით იტირა. ჯოყოლა არ გაკიცხავს მას — პირიქით, ცოლს საქციელს მოუწონებს და აღნიშნავს, რომ კარგი ვაჟკაცი ქალის დატირების ღირსია.
ზვიადაურის სიკვდილი ახალი სისხლისღვრის მიზეზი ხდება. შურისძიების მიზნით ხევსურები ქისტების სოფელს ესხმიან თავს. საკუთარი თემისგან გარიყული ჯოყოლა მაინც იბრძვის, თავდამსხმელებს მარტო უპირისპირდება და ბრძოლაში იღუპება. ქისტები მას თავიანთი სოფლის სასაფლაოზე არ დამარხავენ. აღაზა ქმარს კლდეზე დაკრძალავს, შემდეგ კი სასოწარკვეთილი ადიდებულ მდინარეში გადაეშვება.
ტრაგედიის მიუხედავად, პოემის დასასრული შერიგებისა და ადამიანური ერთობის განცდას ტოვებს. ამბობენ, რომ იმ კლდეზე, სადაც ჯოყოლა დაიღუპა, ღამით მისი სული ჩნდება. ჯოყოლა ზვიადაურს უხმობს და გმირები კვლავ ხვდებიან ერთმანეთს, ოღონდ უკვე როგორც მეგობრები — მათ შორის აღარ არსებობს მტრობა, რომელიც მათ თემებს თიშავდა. აღაზაც მათთან არის: იგი სუფრას შლის და ცეცხლზე ჯიხვის მწვადს წვავს. ისინი სიმამაცეზე, ძმობასა და სტუმარ-მასპინძლის წმინდა წესზე საუბრობენ. ამ ხილვაში ადამიანური ერთობა მტრობასა და შურისძიებაზე მაღლა დგება.
„სტუმარ-მასპინძლის“ მთავარი თემები
სტუმართმოყვარეობის წმინდა კანონი
„სტუმარ-მასპინძლის“ ერთ-ერთი მთავარი თემა სტუმართმოყვარეობის უძველესი წესია. ჯოყოლასთვის სტუმარი, რომელიც მის სახლში შემოვიდა, ხელშეუხებელია, მიუხედავად იმისა, ვინ არის იგი და რა მტრობა არსებობს მათ შორის. სტუმრის დაცვა მისთვის უბრალო თავაზიანობა არ არის — ეს არის წმინდა ვალდებულება, რომლის დარღვევაც საკუთარ ღირსებაზე უარის თქმას ნიშნავს. ჯოყოლა ამ წესის ერთგული ბოლომდე რჩება, მაშინაც კი, როდესაც ამის გამო საკუთარ თემს უპირისპირდება.
ღირსება და სინდისი
პოემაში ერთმანეთს უპირისპირდება თემის კანონი და ადამიანის პირადი სინდისი. ქისტები მოქმედებენ შურისძიების წესის მიხედვით, ჯოყოლა კი საკუთარ შინაგან რწმენას მიჰყვება. მისთვის სწორი საქციელი ის არის, რასაც სინდისი კარნახობს, თუნდაც ამას საკუთარი ხალხის წინააღმდეგ წასვლა მოჰყვეს. სწორედ ამიტომ ჯოყოლას არჩევანი მხოლოდ სტუმრის დაცვა აღარ არის — იგი პიროვნების ზნეობრივი თავისუფლების გამოხატულებად იქცევა.
რელიგიური და კულტურული განსხვავებები
ჯოყოლა მუსლიმი ქისტია, ზვიადაური კი ქრისტიანი ხევსური. მათ შორის რელიგიური და კულტურული განსხვავებებია, მაგრამ ვაჟა-ფშაველა ამ საზღვრებს ადამიანურ ურთიერთობაზე მაღლა არ აყენებს. ორივე მებრძოლს აერთიანებს სიმამაცე, ღირსება და საკუთარი სიტყვის ერთგულება. მათი ურთიერთობა გვიჩვენებს, რომ ადამიანობა იმაზე ძლიერია, ვიდრე რწმენითა თუ წარმომავლობით ნაკარნახევი დაყოფა.
ჰუმანიზმი და თანაგრძნობა
ადამიანური თანაგრძნობის ერთ-ერთი ყველაზე ძლიერი გამოხატულება აღაზას საქციელში ჩანს. იგი მტერს დასტირის, რადგან მის წინაშე მარტო დარჩენილ ადამიანს ხედავს. მისთვის სიკვდილი მტრობას აუქმებს და ადამიანის მარტოობას აჩენს. სამყაროში, სადაც შურისძიება და სისხლის აღება ყოველდღიური წესია, აღაზას ცრემლები ადამიანურობის შენარჩუნების სიმბოლოდ იქცევა — იმის დასტურად, რომ ადამიანური სული მტრობის საზღვრებზე მაღლა დგას.
