აბდულმესიანი – იოანე შავთელის პოემა

ლევან ჩაგანავას მიერ 1991 წელს შექმნილი ხელნაწერი წიგნი

თანამედროვე ქართული მოხატული ხელნაწერი კლასიკური კალიგრაფიით, შექმნილი შუა საუკუნეების სახოტბო პოემის მიხედვით.

სამი ფუძემდებელი წიგნიდან მეორე, რომელმაც ქართული კალიგრაფიის ტრადიცია ორსაუკუნოვანი წყვეტის შემდეგ აღადგინა.

108 გვერდი

ზომა: 16.5 × 17 სმ

მასალები: მელანი, ტემპერა, პარაფინით დამუშავებული ქაღალდი

აკინძვა: ტყავის მყარი ყდა, წინა მხარეს მოოქროვილი ლითონის ორნამენტული დეკორით

ავტორისგან

1991 წლის ხელნაწერის შექმნის ისტორია

1991 წლის ზაფხულში, 25 წლის ასაკში, ქართული კალიგრაფიის აღორძინებაზე მუშაობას ვაგრძელებდი.

იმავე წლის გაზაფხულზე საქართველომ სახელმწიფოებრივი დამოუკიდებლობა აღადგინა, რამაც საზოგადოებაში დიდი იმედი და ეროვნული აღმავლობა გააჩინა. თუმცა გარდამავალ ეპოქას თან ახლდა მძიმე ეკონომიკური სიძნელეები და მზარდი პოლიტიკური დაძაბულობა, რომელიც შემოდგომისთვის კიდევ უფრო გამძაფრდა.

ისტორიული ფესვების ძიებისა და ეროვნული თვითშემეცნების ამ ატმოსფეროში იოანე შავთელის „აბდულმესიანს“ მივუბრუნდი. ეს სახოტბო პოემა თამარ მეფესა და დავით სოსლანს ადიდებს, 1202–1203 წლების ბასიანის ბრძოლაში მოპოვებულ გამარჯვებას ზეიმობს და ძლიერი, ღვთივკურთხეული ქართული სახელმწიფოს იდეას განადიდებს — იდეას, რომელიც 1991 წლის ზაფხულში განსაკუთრებით ეხმიანებოდა დამოუკიდებელი საქართველოს მისწრაფებას.

ყველაზე მეტად ჩემი ყურადღება პოემის უჩვეულო რიტმმა და რთულმა პოეტურმა აგებულებამ მიიპყრო. მოკლე, რიტმული მუხლები და მკვეთრი შინაგანი რითმები მუსიკალურ ეფექტს ქმნის. ტონი უფრო საზეიმო და ამაღლებულია, ვიდრე რუსთაველის „ვეფხისტყაოსანში“, და შუა საუკუნეების სამეფო კარის კულტურასა და ერუდიციაზე შთამბეჭდავ წარმოდგენას გვიქმნის.

1991 წელს „აბდულმესიანი“ ხელნაწერ წიგნად შევქმენი. მინდოდა, კლასიკური ქართული კალიგრაფია გამეცოცხლებინა და ამავდროულად წარმომეჩინა შუა საუკუნეების ქართული მწერლობის ნაკლებად ცნობილი, მაგრამ ძვირფასი ძეგლი, რომელიც თამარის ეპოქის კარის ინტელექტუალურ გახსნილობასა და მხატვრულ დახვეწილობას აჩვენებს.

ეს ხელნაწერი ქართული კალიგრაფიის აღორძინების მეორე ფუძემდებელი წიგნი გახდა. მასში პირადი მხატვრული ძიება იმ დროის ფართო კულტურულ აღმავლობასთან შეერწყა.

ტექნიკური დეტალები და აკინძვის მეთოდი

სასწავლო რესურსები არ არსებობდა, ამიტომ კვლავ ისტორიული ხელნაწერების რეპროდუქციების უშუალო შესწავლას ვეყრდნობოდი.

ხელნაწერი ქაღალდის მხოლოდ ერთ მხარეს შევასრულე; ძირითად მასალად სქელი ვატმანის ქაღალდი გამოვიყენე. წერისა და მოხატვის დასრულების შემდეგ გვერდები ჩემ მიერვე შემუშავებული წესით პარაფინით დავამუშავე, რამაც მელანი გაცრეცისა და ტენისგან დაიცვა.

1990 წლის ხელნაწერი წიგნისგან („კოლაელ ყრმათა წამება“) განსხვავებით, ქაღალდის უკანა მხარეები სრულიად ცარიელი დავტოვე, ფურცლები ავკინძე და ტყავგადაკრულ მყარ ყდაში ჩავსვი.

მოგვიანებით ჩემმა მეგობარმა, დახელოვნებულმა ოქრომჭედელმა ლაშა შენგელიამ, წინა ყდაზე მოოქროვილი ლითონის ორნამენტული ფირფიტა დაამაგრა. ეს დეტალი სიმბოლურად ასახავდა ლიტერატურული ნაწარმოების სამეფო ხასიათს.

თხზულების შესახებ: იოანე შავთელის „აბდულმესიანი“

„აბდულმესიანი“ (არაბ. „აბდ ალ-მასიჰ“ — „მესიის/ქრისტეს მონა“) შუა საუკუნეების ქართული მწერლობის გამორჩეული სახოტბო პოემაა. ტექსტში ასახული ისტორიული რეალიების მიხედვით, იგი XIII საუკუნის დასაწყისში (პირველ ათწლეულში) შეიქმნა. მისი ავტორი, იოანე შავთელი, სასულიერო მოღვაწე, ჰიმნოგრაფი და საქართველოს ოქროს ხანის — თამარ მეფისა და დავით სოსლანის ეპოქის — ერთ-ერთი უდიდესი პოეტი და მოაზროვნე იყო.

შუა საუკუნეების ქართული ჰაგიოგრაფიული და სასულიერო ტექსტების უმეტესობა უმთავრესად ბიბლიურ და პატრისტიკულ წყაროებს ემყარება. შავთელის ნაწარმოები განსაკუთრებული დიაპაზონით გამოირჩევა: მასში ქრისტიანული ღვთისმეტყველებისა და წმინდა წერილის ღრმა ცოდნასთან ერთად ჩანს ძველი ბერძნული (ანტიკური) ფილოსოფიისა და სპარსულ-არაბული ლიტერატურული ტრადიციების დახვეწილი ფლობა. ეს კულტურათაშორისი ერუდიცია ქართული სამეფო კარის კოსმოპოლიტურ ბუნებას ასახავს მისი აყვავების ხანაში, როდესაც საქართველო აღმოსავლეთსა და დასავლეთს შორის დამაკავშირებელ მძლავრ სახელმწიფოდ იდგა.

პოემა ვრცელი, მაღალმხატვრული სახოტბო თხზულებაა. ის თამარ მეფესა და დავით სოსლანს ეძღვნება და ადიდებს მათ ღირსებებს, სამხედრო გამარჯვებებსა და მმართველობის ღვთაებრივ მანდატს. ერთ-ერთი მთავარი თემაა ბასიანის ბრძოლაში (1202–1203 წწ.) მოპოვებული ბრწყინვალე გამარჯვება, სადაც ქართულმა ლაშქარმა რუმის სელჩუკთა სასულთნოს მრავალრიცხოვანი არმია გადამწყვეტ ბრძოლაში დაამარცხა და სამეფოს საზღვრები განამტკიცა.

შავთელი რთულ მეტაფორებს, ბიბლიურ ალუზიებსა და სახელმწიფოებრივ იდეოლოგიას იყენებს. იგი თამარს ღვთისგან რჩეულ მმართველად, მართლმადიდებლობის დამცველად და ბიბლიური მეფეების — დავითისა და სოლომონის — მემკვიდრედ წარმოგვიდგენს.

სტილისტურად პოემა გამოირჩევა მოკლე, რიტმული მუხლებითა და რთული შინაგანი რითმებით (ე.წ. ჩახრუხაული საზომით), რაც მუსიკალურ, თითქმის საგალობლისმაგვარ ჟღერადობას ქმნის. ტონი უფრო საზეიმო და რიტორიკულია, ვიდრე რუსთაველის „ვეფხისტყაოსანში“: თუ რუსთაველის ეპოსი ფილოსოფიური სიღრმით, ფსიქოლოგიური ჭვრეტითა და თხრობის სიმდიდრით ბრწყინავს, „აბდულმესიანი“ სამეფო ხოტბას ემსახურება — ადიდებს მონარქიას და სახელმწიფოებრივ ერთიანობას განამტკიცებს. მისი სტრუქტურა უხვად ეყრდნობა გამეორებას, პარალელიზმსა და დახვეწილ ორნამენტულობას, რაც მას ოქროს ხანის ქართული საერო-სასულიერო პოეზიისა და სამეფო კარის ლიტერატურული კულტურის უნიკალურ ძეგლად აქცევს.

მიუხედავად იმისა, რომ თხზულების შუა საუკუნეების ნუსხები დაკარგულია, პოემამ ჩვენამდე XVIII–XIX საუკუნეების არაერთი ხელნაწერით მოაღწია და დღემდე უმნიშვნელოვანეს წყაროდ რჩება საქართველოს სამეფოს იდეოლოგიური საფუძვლების გასაგებად მისი უდიდესი პოლიტიკური და კულტურული აღმავლობის ეპოქაში.