შემოქმედებითი პროცესი
ეს კოლექცია ეფუძნება ვაჟა-ფშაველას პოეზიისადმი მიძღვნილ ადრეულ პროექტს. 2009 წელს ლევან ჩაგანავამ შექმნა პოემა „სტუმარ-მასპინძლის“ ხელნაწერი, ხოლო 2011 წელს, პოეტის დაბადების უშუალო 150-ე წლისთავზე, კიდევ ოთხი პოემის ხელნაწერი დაასრულა. აუკინძავ ფურცლებად შექმნილი და ჩარჩოებში მოთავსებული სწორედ ეს ხუთი ორიგინალი ნამუშევარი იქცა მოდელად საქართველოს მხატვარ-კალიგრაფთა კავშირის წევრთა უფრო ფართო, ერთობლივი პროექტისთვის, რომელიც 2011–2012 წლებში ისტორიული ქართული წიგნის ხელოვნების ტრადიციებზე დაყრდნობით განხორციელდა.
პროექტის განვითარება
რადგან გამოფენის გამართვა 2011 წელს ვერ მოხერხდა, ექსპოზიცია 2012 წლის 14 ივლისს გაიხსნა ჩარგალში, ვაჟა-ფშაველას სახლ-მუზეუმში, როგორც საქართველოში კალიგრაფიის პირველი საერთაშორისო გამოფენა, მიძღვნილი პოეტის 150-ე წლისთავისადმი. თოთხმეტ სრულ ქართულ ხელნაწერთან ერთად, გამოფენაზე წარმოდგენილი იყო ათი ქვეყნის ხელოვანთა კალიგრაფიული ნამუშევრები ვაჟა-ფშაველას პოეზიის მიხედვით, რამაც აჩვენა, როგორ შეუძლია ქართულ ლიტერატურას სხვადასხვა კულტურის კალიგრაფიული ტრადიციების შთაგონება.
გამოფენამდე ყოველი ხელნაწერი გულდასმით გაციფრულდა საარქივო რეპროდუქციების შესაქმნელად. ორიგინალი ხელნაწერი გვერდები ცალ-ცალკე, ჩარჩოებში გამოიფინა, რაც სტუმრებს თითოეული კომპოზიციის შეფასების საშუალებას აძლევდა და ხელნაწერებს ხელის შეხებისგან იცავდა.
ამავდროულად, თოთხმეტივე ხელნაწერის დაბეჭდილი ასლები ტრადიციულად, ტყავის ყდებში იქნა ხელით აკინძული და გამოფენაზე წარდგენილი, რათა დამთვალიერებლებს წაეკითხათ და დაეთვალიერებინათ.
ხელნაწერიდან ჩარჩოში ჩასმულ წიგნამდე
წლების შემდეგ ახალი კითხვა გაჩნდა: როგორ შეიძლებოდა, ეს წიგნები გამოფენის დასრულების შემდეგაც აღქმულიყო? ტრადიციულად აკინძული წიგნების ბუნებრივი ადგილი ბიბლიოთეკის თაროებია, თუმცა მათი ხელნაკეთი ხასიათი და მოხატული ყდები იმსახურებდა, რომ ვიზუალური გამოცდილების ნაწილად დარჩენილიყო.
პასუხი თანდათან სურათის ჩარჩოს სახით ჩამოყალიბდა. ჩარჩო წიგნს დეკორატიულ ნივთად კი არ კეტავდა, არამედ მის გაგრძელებად იქცა. თითოეულმა ტომმა ახლად შექმნილი, ხელით მოხატული ყდა მიიღო, რამაც ყოველი ეგზემპლარი უნიკალურ ნამუშევრად აქცია და წიგნის იდენტობაც შეუნარჩუნა.
გვერდითი აკინძვის იაპონური მეთოდით (Japanese stab binding), წიგნები ხელით შეიკერა ამ პროექტისთვის სპეციალურად შემუშავებული, მოდიფიცირებული ხერხით. მიზანი ისტორიული ტექნიკის ზუსტი გამეორება კი არ იყო, არამედ ისეთი გამძლე სტრუქტურის შექმნა, რომელიც წიგნის ხელში ხშირად აღებასა და გადაფურცვლას გაუძლებს.
ჩარჩოც ხელახლა დაპროექტდა. შეუმჩნეველი შიდა საყრდენი და ტყავის დამჭერი თასმები წიგნის მარტივად ამოღების, კომფორტულად წაკითხვისა და უსაფრთხოდ ადგილზე დაბრუნების საშუალებას იძლევა.
ამგვარად, ჩარჩო ვიტრინა კი არა, თავად წიგნის გაგრძელებაა, რომელიც მაყურებელს მკითხველად გადაქცევისკენ მოუწოდებს.
მწერალი კოლექციის მიღმა
ქართველთა თაობებისთვის ვაჟა-ფშაველა (1861–1915) ქვეყნის ერთ-ერთი უდიდესი მწერალი და ლიტერატურული ფიგურაა. პოეტმა, პროზაიკოსმა, პუბლიცისტმა, მასწავლებელმა და საზოგადო მოღვაწემ ქართული მთის ტრადიციები საყოველთაო მნიშვნელობის ნაწარმოებებად გარდაქმნა, რომლებშიც თავისუფლების, სამართლიანობის, ადამიანის ღირსებისა და პიროვნების ზნეობრივი პასუხისმგებლობის საკითხებს იკვლევდა.
აღმოსავლეთ საქართველოს მთის სოფელ ჩარგალში დაბადებული ვაჟა-ფშაველა მთელი სიცოცხლე ღრმად იყო დაკავშირებული იმ გარემოსთან, რომელმაც მისი წარმოსახვა გამოძერწა. ფშავის წეს-ჩვეულებები, ზეპირსიტყვიერება და ცხოვრების წესი მისი ლიტერატურული სამყაროს საფუძველი გახდა, თუმცა მისი შემოქმედება რეგიონულ კულტურას ბევრად სცდება და თანაგრძნობაზე, პატივზე, მსხვერპლსა და ადამიანურობაზე მარადიულ განსჯას გვთავაზობს.
მიუხედავად იმისა, რომ მას ხშირად „ბუნების მწერლად“ მოიხსენიებენ, ვაჟა-ფშაველას შემოქმედება არსებითად ღრმად ფილოსოფიურია. მის ნაწარმოებებში ბუნება არასოდეს არის უბრალო პეიზაჟური ფონი — მთებს, ტყეებსა და ცხოველებს საკუთარი ღირსება და ხმა აქვთ და ადამიანებთან ერთად მონაწილეობენ ზნეობრივ ძიებებში, რომლებიც მისი მოთხრობებისა და ეპიკური პოემების გულში დევს.
მისი საუკეთესო თხრობითი პოემები პიროვნებისა და საზოგადოების, პირადი სინდისისა და კოლექტიური ტრადიციის ურთიერთობას იკვლევს. სამყაროს გმირებად და ბოროტმოქმედებად დაყოფის ნაცვლად, ვაჟა-ფშაველა ზნეობრივი არჩევანის სირთულეს ააშკარავებს და მკითხველს უბიძგებს, ეჭვქვეშ დააყენოს წინასწარგანწყობა, შურისძიება და შეუწყნარებლობა და კონფლიქტის დროსაც კი ადამიანურობა ეძებოს.
მთელი ცხოვრება ის დამოუკიდებელ და გაბედულ საზოგადო მოაზროვნედ რჩებოდა. მუშაობდა სოფლის მასწავლებლად, აქვეყნებდა ესეებსა და პუბლიცისტიკას, იცავდა ქართულ ენასა და ეროვნულ კულტურას, ღიად უპირისპირდებოდა უსამართლობასა და საზოგადოებრივ გულგრილობას. მისმა შეუპოვარმა ხასიათმა ხშირად გაჭირვება მოუტანა: დაკარგა სამასწავლებლო თანამდებობები, სიღარიბეს ებრძოდა და ოჯახის რჩენასთან ერთად რთულ პირობებში განაგრძობდა წერას.
1915 წელს, უკანასკნელი ავადმყოფობის დროს, ვაჟა-ფშაველა მოათავსეს წმინდა ნინოს სახელობის ლაზარეთში, რომელიც დროებით იმ შენობაში მოქმედებდა, სადაც დღეს თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის პირველი კორპუსია. იქ გაატარა სიცოცხლის უკანასკნელი დღეები, ოთახში, რომელიც მისი ცხოვრებისა და შემოქმედებისადმი მიძღვნილ მცირე მემორიალად არის შენახული. დღეს ის მთაწმინდის პანთეონში განისვენებს საქართველოს ყველაზე გამორჩეულ მწერლებს, ხელოვანებსა და საზოგადო მოღვაწეებს შორის.
